I. KHÁI NIỆM HÔ HẤP:
- Hô hấp: là quá trình không ngừng cung cấp O2 cho các tế bào của cơ thể và loại CO2 do các tế bào thải ra khỏi cơ thể.
- Quá trình hô hấp: gồm sự thở, trao đổi khí ở phổi và trao đổi khí ở tế bào.
II. CÁC CƠ QUAN TRONG HỆ HÔ HẤP CỦA NGƯỜI VÀ CHỨC NĂNG CỦA CHÚNG:
Hệ hô hấp gồm các cơ quan ở đường dẫn khí và 2 lá phổi.
- Đường dẫn khí:
+ Cấu tạo: gồm mũi, họng, thanh quản, khí quản, phế quản.
+ Chức năng: dẫn khí vào và ra, làm ẩm, làm ấm không khí đi vào và bảo vệ phổi.
- Phổi:
+ Cấu tạo: có nhiều phế nang, gồm lá phổi phải có 3 thùy, lá phổi trái có 2 thùy.
+ Chức năng: là nơi trao đổi khí giữa cơ thể và môi trường ngoài.
Câu hỏi thảo luận phần I (trang 65 SGK)
1. Hô hấp có liên quan như thế nào với các hoạt động sống của tế bào và cơ thể?
- Hô hấp là quá trình không ngừng cung cấp O2 cho các tế bào của cơ thể và loại CO2 do các tế bào thải ra khỏi cơ thể.
- Hô hấp không ngừng cung cấp O2 cho các tế bào của cơ thể giúp biến đổi các chất dinh dưỡng đã được hấp thụ (gluxit, lipt, protein) thành năng lượng cho các hoạt động sống của tế bào, đồng thời sinh ra khí CO2 và H2O.
- Hô hấp không ngừng loại CO2 do các tế bào thải ra khỏi cơ thể.
2. Hô hấp gồm những giai đoạn chủ yếu nào (hình 20-1)?
Quá trình hô hấp: gồm sự thở, trao đổi khí ở phổi và trao đổi khí ở tế bào.
3. Sự thở có ý nghĩa gì với hô hấp?
Sự thở (còn được gọi là sự thông khí ở phổi) tạo điều kiện cho trao đổi khí diễn ra liên tục.
Câu hỏi thảo luận phần II (trang 66 SGK)
1. Những đặc điểm cấu tạo của các cơ quan trong đường dẫn khí có tác dụng làm ẩm, làm ấm không khí đi vào phổi và đặc điểm tham gia bảo vệ phổi tránh khỏi các tác nhân có hại?
- Làm ẩm không khí là do lớp niêm mạc tiết chất nhày lót bên trong đường dẫn khí:
- Làm ấm không khí do lớp mao mạch dày đặc, căng máu và ấm nóng dưới lớp niêm mạc, đặc biệt ở mũi, phế quản.
- Tham gia bảo vệ phổi:
+ Lông mũi giữ lại các hạt bụi lớn, chất nhày do niêm mạc tiết ra giữ lại các hạt bụi nhỏ, lớp lông rung quét chúng ra khỏi khí quản.
+ Nắp thanh quản (sụn thanh thiệt) đậy kín đường hô hấp cho thức ăn khỏi lọt vào khi nuốt.
+ Các tế bào limphô ở các hạch amiđan, V-A tiết ra các kháng thể để vô hiệu hoá các tác nhân gây nhiễm.
2. Đặc điểm cấu tạo nào của phổi làm tăng diện tích bể mặt trao đổi khí?
Đặc điểm cấu tạo của phổi giúp tăng bể mặt trao đổi khí:
- Bao bọc phổi có 2 lớp màng là lá thành dính chặt vào thành ngực và lá tạng dính chặt vào phổi, giữa chúng là lớp dịch rất mỏng làm cho áp suất trong đó là âm hoặc không (0), làm cho phổi nở rộng và xốp.
- Có tới 700 - 800 triệu phế nang (túi phổi) cấu tạo nên phổi làm cho diện tích bề mặt trao đổi khí lên tới 70 - 80m2.
3. Nêu nhận xét về chức năng của đường dẫn khí và của 2 lá phổi.
- Chức năng của đường dần khí: là dẫn không khí vào và ra khỏi phổi; làm sạch, làm ấm và làm ẩm không khí vào phổi; bảo vệ phổi khỏi các tác nhân có hại. Chức năng này được thực hiện tốt nhờ dường dẫn khí có cấu tạo với những đặc điểm phù hợp sau:
+ Toàn bộ đường dẫn khí đều được lót nhẹ bởi niêm mạc và phần lớn có khả năng tiết chất nhày (làm ẩm và làm sạch không khí nhờ kết dính các hạt bụi nhỏ), có nhiều mao mạch (làm ấm không khí).
+ Phần ngoài khoang mũi có nhiều lông, có tác dụng cản các hạt bụi lớn (làm sạch không khí và bảo vệ phổi).
+ Lớp niêm mạc khí quản có các lông rung chuyển động liên tục để quét các bụi bặm dính vào ra phía ngoài.
- Chức năng của phổi: trao đổi khí giữa môi trường ngoài với máu trong mao mạch phổi.
Câu hỏi và bài tập (trang 67 SGK)
1. Hô hấp có vai trò quan trọng như thế nào với cơ thể sống?
Hô hấp là quá trình không ngừng cung cấp O2 cho tế bào để duy trì mọi hoạt động sống của tế bào và cơ thể và loại CO2 ra khỏi cơ thể.
2. So sánh hệ hô hấp của người với hệ hô hấp của thỏ?
* Giống nhau:
- Đều nằm trong khoang ngực và được ngăn cách với khoang bụng bởi cơ hoành.
- Đều gồm đường dẫn khí và hai lá phổi.
- Đường dẫn khí đều có mũi, hầu, thanh quản, khí quản, phế quản.
- Mỗi lá phổi đều được cấu tạo bởi các phế nang (túi phổi) tập hợp thành từng cụm, bao quanh mỗi túi phổi là một dạng mao mạch dày đặc.
- Bao bọc phổi có 2 lớp màng : lá thành dính vào thành ngực và lá tạng dính vào phổi, giữa 2 lớp màng là lá dịch.
* Khác nhau: Đường dẫn khí ở người có thanh quản phát triển hơn về chức năng phát âm.
3. Hãy giải thích câu nói: chỉ cần ngưng thở 3–5 phút thì máu qua phổi sẽ chẳng có O2 để mà nhận.
Trong 3 – 5 phút ngừng thở, không khí trong phổi cũng ngừng lưu thông, nhưng tim không ngừng đập, máu không ngừng lưu thong qua các mao mạch ở phổi, trao đổi khí ở phổi cũng không ngừng diễn ra, O2 trong không khí ở phối không ngừng khuếch tán vào máu và CO2 không ngừng khuếch tán ra.
Bởi vậy, nồng độ O2 trong không khí ở phổi hạ thấp tới mức không đủ áp lực để khuếch tán vào máu nữa.
Khi ở trong không gian vũ trụ, trong đám cháy, dưới đáy đại dương nhà du hành vũ trụ, người lính cứu hỏa, người thợ lặn đều có thiết bị cung cấp O2 để hoạt động hô hấp diễn ra bình thường trong môi trường thiếu O2.
